لوونورژسترول یک پروژستین مصنوعی کلیدی در سلامت باروری می باشد و یک پروژستین مصنوعی (پروژسترون) از خانواده ۱۹-نورتستسترون است که نقش اساسی در پیشگیری از بارداری و درمان چندین بیماری زنان ایفا میکند. این ترکیب که برای نخستین بار در دهه ۱۹۶۰ سنتز شد، به دلیل اثربخشی بالا، پایداری شیمیایی و انعطاف در فرمولاسیون، به یکی از پرکاربردترین هورمونهای مصنوعی در جهان تبدیل شده است. درک فارماکولوژی، مکانیسمهای عمل، اشکال دارویی، و پروفایل ایمنی آن برای پزشکان و استفادهکنندگان ضروری است. وبلاگ مدی مدیا در قسمت مقالات دارویی بستری فراهم کرده که شما میتوانید به اطلاعات انواع داروها و معرفی آن ها دسترسی کامل داشته باشید.
اطلاعات دارویی لوونورژسترل LEVONORGESTREL
ساختار شیمیایی و روابط ساختار-فعالیت
لوونورژسترول از تستوسترون مشتق شده و با حذف گروه متیل در موقعیت C-19 و معرفی یک گروه اتیلنی بین کربنهای ۱۳ و ۱۷، ایجاد شده است. این تغییرات ساختاری دو پیامد مهم دارد: افزایش قدرت اتصال به گیرنده پروژسترونی و مقاومت در برابر متابولیسم کبدی ایجاد میکند. این مولکول ایزومر فضایی نورژسترل است و فعالیت بیولوژیکی بیشتری دارد. حضور گروه اتیلنی در موقعیت ۱۷-آلفا، آن را برای مصرف خوراکی فعال میکند. این ساختار باعث میشود لوونورژسترول نسبت به پروژسترون طبیعی قدرت پروژسترونی بیشتری داشته و در عین حال فعالیت آندروژنی خفیف تا متوسط از خود نشان دهد، که این ویژگی بر عوارض جانبی آن تاثیر میگذارد.
مکانیسمهای عمل ضدبارداری و درمانی
لوونورژسترول از طریق چندین راهکار برای پیشگیری از بارداری عمل میکند:
۱. سرکوب تخمکگذاری (مهمترین مکانیسم در دوزهای سیستمیک): لوونورژسترول با ایجاد فیدبک منفی بر محور هیپوتالاموس-هیپوفیز، ترشح هورمون آزاد کننده گنادوتروپینها را مهار میکند. این امر منجر به کاهش ترشح هورمون لوئینیزهکننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH) از هیپوفیز قدامی میگردد. بدون اوج LH، فولیکول غالب تخمدان نمیتواند تخمکگذاری کند. این مکانیسم در قرصهای خوراکی و کاشتهای زیرپوستی غالب است.
۲. تغییرات در مخاط سرویکس: لوونورژسترول باعث افزایش ویسکوزیته و کاهش میزان آب در مخاط دهانه رحم میشود. در نتیجه، مخاط غلیظ، کمحجم و سلولدار میشود و شبکهای از ماکرومولکولها تشکیل میدهد که مانع فیزیکی مؤثری در برابر نفوذ اسپرمها ایجاد میکند. اسپرمها نمیتوانند بهراحتی از این سد عبور کنند و حرکت آنها بهشدت کند میشود.
۳. ایجاد تغییرات آتروفیک در آندومتر: این پروژستین بر لایه داخلی رحم (آندومتر) تأثیر میگذارد و باعث کاهش تکثیر سلولهای غدهای میشود. آندومتر نازک و غیرفعال میشود و محیطی نامناسب برای لانهگزینی جنین ایجاد میکند. این اثر بهخصوص در مورد دستگاه داخل رحمی آزادکننده لوونورژسترل (IUD) بسیار بارز و غالب است، زیرا غلظت موضعی هورمون در رحم بسیار بالا میرود.
۴. تأثیر بر لولههای فالوپ: شواهدی وجود دارد که نشان میدهد لوونورژسترول ممکن است حرکت سیلیا(سیلیا رشتههای بسیار باریک و مو مانندی هستند که از سطح برخی سلولهای بدن ما بیرون زدهاند.) یا انقباضات پریستالتیک لولههای رحمی را تغییر دهد و در نتیجه انتقال تخمک یا اسپرم را مختل کند.
اشکال دارویی، دوز و کاربردهای بالینی
۱. قرصهای ترکیبی ضدبارداری خوراکی (COCs):
لوونورژسترول در ترکیب با یک استروژن (معمولاً اتینیلاسترادیول) در رژیمهای مونوفازیک، دو فازیک و سه فازیک استفاده میشود. دوزهای متداول لوونورژسترول در این قرصها بین ۰.۰۵ تا ۰.۱۵ میلیگرم است. این فرم برای پیشگیری از بارداری، درمان آکنه، کاهش دیسمنوره(دردهای قاعدگی) و تنظیم سیکل کاربرد دارد.
۲. قرصهای فقط پروژسترونی (مینیپیل):
حاوی ۰.۰۳ میلیگرم لوونورژسترول بهتنهایی هستند. گزینهای ایدهآل برای زنان دارای منع مصرف استروژن (مانند شیردهی، میگرن همراه با اورا، ترومبوآمبولی، فشار خون کنترلنشده) است. مصرف آن باید در ساعتی ثابت از روز باشد، زیرا بازه زمانی برای مهار تخمکگذاری کمتر است.
۳. قرصهای ضدبارداری اورژانسی (ECPs):
در دو رژیم مصرف میشود که به صورت دو دوز ۰.۷۵ میلیگرمی با فاصله ۱۲ ساعت یا یک دوز واحد ۱.۵ میلیگرمی میباشد. حداکثر اثربخشی در ۷۲ ساعت اول پس از رابطه محافظتنشده است، اما تا ۱۲۰ ساعت نیز میتواند مؤثر باشد. مکانیسم آن عمدتاً تأخیر یا جلوگیری از تخمکگذاری و احتمالاً تأثیر بر مخاط سرویکس است. اگر لقاح یا لانهگزینی اتفاق افتاده باشد، مؤثر نیست و باعث سقط نمیشود.
۴. دستگاه داخل رحمی آزادکننده لوونورژسترل (LNG-IUD):
مهمترین و انقلابیترین فرم دارویی است. آی یو دی به دو گروه مسی (پاراگارد) و هورمونی (میرنا، کایلینا، لیلتا اسکایلا) تقسیم می شود. دستگاههایی مانند میرنا (۲۰ میکروگرم در روز) و لیلتا (۱۹.۵ میکروگرم در روز) به مدت ۵ تا ۸ سال هورمون آزاد میکنند. کاربردها بسیار گسترده است:- پیشگیری از بارداری با اثربخشی بیش از ۹۹%
- درمان منوراژی (خونریزی شدید قاعدگی): با ایجاد آتروفی آندومتر، خونریزی را ۹۰-۹۵% کاهش میدهد.
- درمان اندومتریوز و دردهای لگنی: کاهش التهاب و ضایعات.
- هورمونتراپی در زنان یائسه: محافظت از آندومتر در کنار استروژن درمانی.
- پیشگیری یا درمان هیپرپلازی آندومتر.
۵. کاشتهای زیرپوستی (ایمپلنت):
مانند نکس پلانون که یک میله کوچک حاوی لوونورژسترول است و در زیر پوست بازو قرار میگیرد. به مدت ۳ سال روزانه هورمون آزاد کرده و اثربخشی بسیار بالایی دارد.
فارماکوکینتیک:
لوونورژسترول پس از مصرف خوراکی به سرعت و تقریباً کامل جذب میشود. اوج غلظت پلاسمایی حدود ۱ تا ۲ ساعت پس از مصرف رخ میدهد. این دارو به طور گسترده (حدود ۹۸%) به آلبومین و گلوبولین متصل شونده به هورمون جنسی (SHBG) متصل میشود. متابولیسم آن در کبد از طریق کاهش هیدروکسیلاسیون و کونژوگاسیون انجام میشود. متابولیتهای اصلی از طریق ادرار و مدفوع دفع میشوند. نیمهعمر حذف آن حدود ۲۴ تا ۳۰ ساعت است، که امکان مصرف یک بار در روز قرصهای مینیپیل( قرص مینی پیل یک داروی ضدبارداری خوراکی حاوی هورمون پروژستین است)را فراهم میکند.
عوارض قرص لوونورژسترل
عوارض اغلب وابسته به دوز، راه مصرف و ویژگیهای فردی است.
- عوارض شایع: خونریزیهای نامنظم و لکهبینی (به ویژه در ماههای اول استفاده از مینیپیل یا ایمپلنت)، آمنوره (قطع قاعدگی که در استفاده از IUD بسیار شایع است)، سردرد، حساسیت پستانها، تهوع، آکنه یا افزایش موهای صورت (ناشی از فعالیت آندروژنی نسبی)، نوسانات خلقی.
- عوارض نادر اما جدی: خطر ترومبوآمبولی وریدی در فرمهای خوراکی حاوی استروژن به مراتب بیشتر است و در فرمهای فقط پروژسترونی بسیار نادر محسوب میشود. تشکیل کیست تخمدان عملکردی (معمولاً بدون علامت و خودبهخود برطرف میشود)، افسردگی، افزایش مختصر فشار خون.
موارد منع مصرف لوونورژسترل
بارداری شناخته شده یا مشکوک، سرطان پستان فعلی یا سابقه آن، بیماری کبدی فعال یا تومورهای کبدی، خونریزی واژینال با علت ناشناخته تشخیصداده نشده، حساسیت به اجزای فرآورده.
احتیاط ها
سابقه افسردگی شدید، بیماریهای عروقی یا عوامل خطر ترومبوآمبولی (برای فرمهای ترکیبی)، صرع، دیابت، هایپرلیپیدمی.
مزایای غیر از ضدبارداری (سودمندیهای درمانی):
لوونورژسترول علاوه بر اثربخشی ضدبارداری، دارای مزایای درمانی قابل توجهی است که کیفیت زندگی بسیاری از زنان را بهبود میبخشد:
- کاهش قابل توجه خونریزی قاعدگی و پیشگیری از کمخونی فقر آهن.
- درمان دردهای قاعدگی (دیسمنوره) و دردهای لگنی مرتبط با اندومتریوز.
- کاهش خطر بیماری التهابی لگن (PID) با غلیظ کردن مخاط سرویکس.
- کاهش خطر سرطان آندومتر و تخمدان با سرکوب تخمکگذاری و اثر بر آندومتر.
- مدیریت هایپرپلازی آندومتر بدون آتیپی(در پاتولوژی، اصطلاح آتیپی سلولهایی را توصیف میکند که در زیر میکروسکوپ، غیرطبیعی به نظر میرسند).
- درمان آکنه خفیف تا متوسط (در ترکیب با استروژن در قرصهای ترکیبی).
نتیجه گیری:
لوونورژسترول به عنوان یک پروژستین نسل دوم، سنگ بنای بسیاری از روشهای مدرن پیشگیری از بارداری و درمان بیماریهای زنان است. موفقیت آن مرهون چند مکانیسمه بودن، فرمولاسیونهای متنوع (از خوراکی تا سیستمهای آزادکننده طولانیاثر داخل رحمی) و پروفایل ایمنی نسبتاً مطلوب آن است. انتخاب شکل مناسب دارو باید بر اساس شرایط بالینی فرد، منافع مورد نظر، تحمل عوارض و ترجیح شخصی و پس از مشورت کامل با پزشک انجام شود. تحقیقات آینده ممکن است کاربردهای جدیدی برای این مولکول پرکاربرد در حوزه سلامت زنان شناسایی کند. درک کامل اصول علمی لوونورژسترول به ارتقای مراقبتهای بهداشتی و توانمندسازی زنان در انتخاب آگاهانه کمک شایانی میکند.
