هالوپریدول یک داروی ضدروانپریشی (آنتیسایکوتیک) نسل اول از دسته بوتیروفنونها است که نخستین بار در سال ۱۹۵۸ توسط شیمیدان بلژیکی سنتز شد. این دارو بهعنوان یکی از موثرترین داروهای ضد روان پریشی شناخته میشود و بهطور گسترده در کنترل علائم روان پریشی حاد و مزمن و نیز تیکهای عصبی شدید کاربرد دارد. هالوپریدول به دلیل اثرات ضدروان پریشی قوی، هزینه نسبتاً پایین و در دسترس بودن فرمهای مختلف دارویی، همچنان جایگاه مهمی در روانپزشکی و عصبشناسی دارد. در ادامه این مقاله از
وبلاگ مدی مدیا به بررسی کامل و دقیق می پردازیم.
اطلاعات دارویی هالوپریدول HALOPERIDOL
هالوپریدول پس از تجویز خوراکی، به سرعت و تقریباً کامل از دستگاه گوارش جذب میشود. بااینحال، اثر عبور اول کبدی قابل توجهی دارد (حدود ۶۰٪). اتصال پروتئینی این دارو بالا (۹۰-۹۲٪) و نیمهعمر حذف آن حدود ۱۴-۲۶ ساعت است که امکان تجویز یک بار در روز را فراهم میآورد. متابولیسم هالوپریدول عمدتاً در کبد از طریق سیستم سیتوکروم صورت میگیرد و متابولیتهای آن عمدتاً از طریق ادرار دفع میشوند.
اشکال دارویی: شامل قرص، محلول خوراکی و فرمهای تزریقی (عضلانی و داخل وریدی) میشود. فرم دپوت (طولانیاثر) هالوپریدول دکانوات هر ۴-۶ هفته یکبار تزریق میشود که برای بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی مزمن که پایبندی به درمان دارند، مناسب است.
نام تجاری: قرص هالوپریدول، آمپول هالوپریدول.
مکانیسم اثر عمل آن از طریق مهار قوی گیرندههای دوپامین در مسیرهای مزو لیمبیک و مزو کورتیکال مغز است. این مهار انتخابی به کاهش فعالیت دوپامینرژیک در این مسیرها منجر شده و در نتیجه علائم مثبت روانپریشی مانند توهم، هذیان و اختلالات فکری را کنترل میکند.
مسیرهای مزو لیمبیک: این مسیر به سیستم پاداش مغزی مرتبط است و باعث میشود ما به دنبال رفتارهای پاداشدهنده باشیم. به طور خاص، وقتی فرد با یک فعالیت لذتبخش مانند غذا خوردن، ورزش یا دستیابی به یک هدف مواجه میشود، دوپامین در این مسیر آزاد میشود و احساس رضایت و خوشایندی را ایجاد میکند.
مزو کورتیکال: این مسیر به ناحیه پیشانی مغز منتهی میشود و در تنظیم عملکردهای اجرایی، توجه و تمرکز نقش دارد. فعالیت این مسیر باعث میشود که افراد توانایی تمرکز بر اهداف و وظایف بلندمدت را داشته باشند و در مواجهه با چالشها انگیزه کافی برای ادامه تلاش را پیدا کنند.
علاوه بر این، هالوپریدول دارای اثرات آنتاگونیستی بر روی گیرندههای سروتونین ، آلفا-آدرنرژیک و موسکارینیک نیز میباشد، هرچند که این اثرات نسبت به مهار گیرندههای دوپامین ضعیفتر هستند. این اثر فارماکولوژیک منحصر به فرد، هالوپریدول را به یک داروی موثر اما با عوارض جانبی قابل توجه تبدیل کرده است.
کاربرد قرص هالوپریدول
۱. درمان روانپریشی
هالوپریدول عمدتاً در درمان و اختلالات اسکیزوفرنی به کار میرود. این دارو به طور مؤثری علائم مثبت روانپریشی شامل:
توهم (به ویژه توهمات شنوایی)
هذیان (مانند هذیانهای گزند و آسیب)
اختلالات فکری و آشفتگی روانی-حرکتی را کاهش میدهد. در فاز حاد بیماری، اغلب از فرم تزریقی هالوپریدول استفاده میشود، درحالیکه برای درمان نگهدارنده، فرم خوراکی تجویز میگردد.
۲. کنترل تیکهای عصبی شدید
هالوپریدول یکی از داروهای خط اول در درمان سندرم تورت(یک اختلال عصبی رشدی شایع است که در دوران کودکی یا نوجوانی آغاز و با چند تیک حرکتی و حداقل یک تیک صوتی مشخص میشود)و سایر اختلالات تیک مقاوم است. این دارو با مهار سیستم دوپامینرژیک در مغز، به کاهش فراوانی و شدت تیکهای حرکتی و صوتی کمک میکند. مطالعات نشان دادهاند که هالوپریدول میتواند تا ۷۰-۸۰٪ در کاهش علائم تورت موثر باشد.
۳. سایر کاربردها
هیجانپریشی در بیماران دمانس (با احتیاط بالا)
حالت تهوع و استفراغ مقاوم (به دلیل اثر ضد استفراغ)
اختلالات رفتاری در کودکان مبتلا به اختلالات رشدی
بیماری هانتینگتون (برای کنترل حرکات غیرارادی)
بیماری هانتینگتون نوعی اختلال ژنتیکی ارثی است که با از بین بردن تدریجی سلول های عصبی مغز، باعث اختلال در عملکرد مغز و در نهایت مرگ میشود.
نحوه مصرف داروی هالوپریدول
دوز دارو و نحوه تجویز آن:
دوز هالوپریدول باید به صورت فردی و بر اساس شرایط بالینی، شدت علائم، سن بیمار و پاسخ درمانی تنظیم شود:
روانپریشی حاد: دوز اولیه معمولاً ۰٫۵-۵ میلیگرم دو تا سه بار در روز، با افزایش تدریجی تا رسیدن به دوز موثر
درمان نگهدارنده اسکیزوفرنی: معمولاً ۱-۱۵ میلیگرم در روز
اختلال تورت: دوز اولیه ۰٫۵ میلیگرم در روز، با افزایش تدریجی تا ۰٫۰۵-۰٫۱ میلیگرم بر کیلوگرم در روز
سالمندان: دوز باید ۲۵-۵۰٪ کمتر از دوز بزرگسالان جوان باشد
تغییر دوز یا قطع دارو باید به تدریج و تحت نظارت پزشک انجام شود تا از عود بیماری یا بروز علائم قطع دارو جلوگیری شود.
بررسی عوارض داروی هالوپریدول
عوارض داروی
هالوپریدول عمدتاً به دلیل مهار گیرندههای دوپامین و سایر انتقالدهندههای عصبی ایجاد میشوند. شایعترین و ناتوانکنندهترین این عوارض،
عوارض خارجهرمی هستند که شامل مجموعهای از اختلالات حرکتی میشوند. از جمله این عوارض میتوان به
دیستونی حاد اشاره کرد که با انقباضات ناگهانی عضلانی، بهویژه در ناحیه سر و گردن مشخص میشود.
آکاتیزیا نوعی بیقراری شدید حرکتی است که فرد را در حفظ آرامش ناتوان میسازد.
پارکینسونیسم دارویی نیز با علائمی مانند سفتی عضلانی، لرزش و کاهش سرعت حرکات (برادیکینزی) بروز میکند. در برخی موارد، مصرف طولانیمدت این دارو میتواند منجر به
دیسکینزی دیررس شود که با حرکات غیرارادی، مکرر و معمولاً در ناحیه صورت همراه است.
عوارض جدی
سندرم بدخیم نورولپتیک: یک فوریت پزشکی با علائم تب، سفتی عضلانی، تغییر وضعیت ذهنی
افزایش وزن و اختلالات متابولیک
پرولاکتینمی: منجر به گالاکتوره، آمنوره، ناتوانی جنسی
اثرات آنتیکولینرژیک: خشکی دهان، یبوست، تاری دید
افت فشار خون ارتواستاتیک و سرگیجه
طیف وسیعی از عوارض قلبی از جمله طولانی شدن فاصله QT در نوار قلب
موارد منع مصرف هالوپریدول
- حساسیت مفرط به هالوپریدول یا بوتیروفنونها
- افسردگی شدید CNS، اغماء
- بیماری پارکینسون
- فئوکروموسیتوم(یک تومور نادر غده فوق کلیوی است)
- فاصله QT طولانی شده یا آریتمیهای قلبی خطرناک
مصرف در بارداری و شیردهی
در بارداری مطالعات انسانی کافی وجود ندارد، اما گزارشهایی از ناهنجاریهای اندام و علائم خارج هرمی در نوزادان متولد شده از مادران تحت درمان با هالوپریدول وجود دارد. در شیردهی، دارو در شیر ترشح شده و ممکن است بر نوزاد اثر بگذارد.
استفاده کودکان و نوجوانان
استفاده از هالوپریدول در کودکان زیر ۳ سال توصیه نمیشود. در کودکان بزرگتر، دوز باید بر اساس وزن و با احتیاط زیاد تنظیم شود، زیرا این گروه سنی نسبت به عوارض خارج هرمی حساستر هستند.
مصرف در سالمندان
در سالمندان، حساسیت به اثرات آنتیکولینرژیک، افت فشار خون و عوارض خارج هرمی افزایش مییابد. شروع درمان با دوزهای بسیار پایین (۰٫۵-۱ میلیگرم در روز) و افزایش بسیار تدریجی توصیه میشود.
تداخلات دارویی
هالوپریدول با طیف وسیعی از داروها تداخل دارد:
- داروهای افزایشدهنده فاصله QT: آریتمیهای خطرناک
- مهارکنندههای CYP3A4 و CYP2D6: افزایش سطح هالوپریدول و خطر عوارض
- القاکنندههای آنزیمهای کبدی: کاهش سطح هالوپریدول
- داروهای ضد پارکینسون: اثر متقابل بر علائم خارج هرمی
- الکل و سایر CNS دپرسانها: افزایش افسردگی سیستم عصبی مرکزی
نکاتی که درباره مصرف نیمودیپین باید بدانید!
در مصرف داروی هالوپریدول باید به برخی گروههای بیمار توجه ویژه داشت؛ بهویژه سالمندان مبتلا به روانپریشی مرتبط با دمانسکه در آنها خطر مرگومیر ناشی از عوارض قلبیعروقی و عفونی افزایش مییابد. همچنین در افرادی با سابقه تشنج، این دارو میتواند احتمال بروز تشنج را بیشتر کند.
در بیماران دچار اختلالات کبدی، به دلیل کاهش متابولیسم هالوپریدول، لازم است دوز مصرفی تعدیل شود تا از تجمع دارو و بروز سمیت جلوگیری گردد. علاوه بر این، در مبتلایان به بیماری پارکینسون مصرف هالوپریدول ممکن است موجب تشدید علائم حرکتی و لرزش بیماری شود.
نظارت درمانی و پایش
پایش منظم بیماران تحت درمان با هالوپریدول ضروری است:
ارزیابی بالینی منظم بیمار برای بررسی پاسخ درمانی و عوارض جانبی
آزمایشات خونی: شمارش کامل خون، پانل متابولیک، سطح پرولاکتین
نوار قلب پایه و دورهای به ویژه در دوزهای بالا یا در بیماران با عوامل خطر قلبی
پایش وزن و شاخص توده بدنی به صورت ماهانه
بررسی علائم دیسکینزی دیررس(دیسکینزی تاخیری یک اختلال حرکتی ناشی از دارو است)
جایگاه هالوپریدول در مقایسه با سایر ضدروانپریشیها
علیرغم معرفی ضدروانپریشیهای نسل دوم (آتیپیک)، هالوپریدول همچنان کاربردهای مهمی دارد:
مزایا:
- اثربخشی بالا در کنترل علائم
- هزینه پایینتر نسبت به بسیاری از داروهای جدیدتر
- در دسترس بودن فرمهای مختلف از جمله فرم تزریقی طولانیاثر
- تجربه بالینی گسترده و شناختهشده
معایب:
- بروز بالای عوارض خارج هرمی
- اثر محدود بر علائم منفی و شناختی اسکیزوفرنی
- خطر دیسکینزی دیررس
نتیجه گیری
هالوپریدول یک داروی ضدروانپریشی قوی با سابقه طولانی و اثربخشی اثباتشده در کنترل علائم روانپریشی و تیکهای شدید است. بااینحال، عوارض جانبی قابل توجه آن، نیازمند احتیاط در تجویز و پایش دقیق بیماران است. انتخاب هالوپریدول باید بر اساس ارزیابی دقیق نسبت سود به خطر، با در نظر گرفتن ویژگیهای فردی بیمار، سابقه بیماری های زمینه ای صورت گیرد. در عصر حاضر، اگرچه داروهای جدیدتری در دسترس هستند، هالوپریدول به دلیل اثربخشی، در دسترس بودن و هزینه پایین، همچنان جایگاه مهمی در درمانهای روانپزشکی و عصبشناسی دارد، به ویژه در موارد مقاوم به درمان یا زمانی که ملاحظات اقتصادی نقش مهمی ایفا میکنند.
منابع:
- مقایسه اثربخشی و تحملپذیری ۱۵ داروی ضد روانپریشی در اسکیزوفرنی از منبع لنست۲۰۱۳
- درمان تیک در افراد مبتلا به سندرم تورت و اختلالات تیک مزمن. نورولوژی ۲۰۱۹.
- داروهای ضد روانپریشی: اثربخشی و سمیت در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی. BMJ منبع پزشکی. ۲۰۱۸.
- اطلاعات تجویز سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای هالوپریدول.
- روانداروشناسی ضروری استال. ویرایش چهارم. انتشارات دانشگاه کمبریج؛ ۲۰۱۳.
