معرفی داروی آسپاراژیناز

آسپاراژیناز یک داروی ضدسرطان (سیتوتوکسیک) از دسته داروهای آنتی نئوپلاستیک می‌باشد که عمدتاً در پروتکل‌های درمانی انواع خاصی از سرطان‌های خون به کار می‌رود. عملکرد اصلی این دارو بر پایه محروم کردن سلول‌های سرطانی از یک اسید آمینه ضروری به نام آسپاراژین می‌باشد. سلول‌های طبیعی بدن قادر به ساخت این اسید آمینه هستند، اما برخی سلول‌های سرطانی، به ویژه در لوسمی لنفوبلاستیک حاد، فاقد این توانایی بوده و برای رشد و تکثیر خود کاملاً وابسته به آسپاراژین موجود در خون هستند. آسپاراژیناز با تجزیه و کاهش سطح آسپاراژین در گردش خون، موجب مرگ سلول‌های سرطانی می‌شود. این مکانیسم هوشمندانه، دارو را به یکی از پایه‌های مهم درمان در آنکولوژی تبدیل کرده است. در ادامه این مقاله از وبلاگ مدی مدیا به بررسی کامل و دقیق این دارو می پردازیم.

اطلاعات دارویی آسپاراژیناز Asparaginase

اشکال دارویی: این دارو عموماً به دو شکل اصلی پودر لیوفیلیزه استریل در ویال‌های تزریقی و گاهی اوقات به صورت محلول آماده تزریق عرضه می‌گردد. لازم به ذکر است که شکل خوراکی مؤثری از این دارو وجود ندارد. نام های تجاری: از اسامی تجاری آن می‌توان به ال-آسپاراژیناز، اسپکتریلا، پگ-ال-آسپاترو، اویناز، سلژیناس، بیوناس ، پگ آسپارژیناز آدیت، انکاسپار، پگاپار، همسیل و لئونیز اشاره کرد. انواع مختلفی از این دارو با منشأ باکتریایی تولید می‌شوند که ممکن است تفاوت‌هایی در پاکسازی و عوارض داشته باشند. مکانیسم اثر آسپاراژیناز آنزیمی می‌باشد، این دارو به عنوان یک آنزیم عمل کرده و اسید آمینه آسپاراژین را به اسید آسپارتیک و آمونیاک هیدرولیز می‌کند. همانطور که پیش‌تر توضیح داده شد، این عمل منجر به تخلیه ذخایر آسپاراژین خارج سلولی می‌شود. سلول‌های سرطانی به دلیل عدم توانایی در سنتز کافی این اسید آمینه، قادر به ادامه سنتز پروتئین‌های حیاتی و در نتیجه ساخت DNA و RNA نخواهند بود. این اختلال در فرآیندهای متابولیکی، در نهایت منجر به توقف چرخه سلولی و القای مرگ در سلول‌های نئوپلاستیک می‌گردد.

کاربرد ویال و امپول آسپاراژیناز

کاربرد اصلی و بالینی ویال‌های حاوی پودر یا محلول آسپاراژیناز، در شیمی درمانی ترکیبی برای درمان انواع خاصی از سرطان‌ها، به ویژه سرطان‌های خون می‌باشد. این دارو یکی از ارکان اصلی در درمان لوسمی لنفوبلاستیک حاد در کودکان و بزرگسالان محسوب می‌شود. همچنین در برخی پروتکل‌های درمانی برای لنفوم غیرهوچکین تهاجمی و بیماری هوچکین نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. استفاده از این دارو به صورت انفرادی کمتر رایج می‌باشد و معمولاً در کنار داروهای دیگری مانند وین کریستین، کورتیکواستروئیدها و آنتراسایکلین‌ها تجویز می‌شود تا اثر هم‌افزایی ایجاد کند و شانس بهبودی افزایش یابد. انتخاب نوع خاص دارو اغلب با توجه به بروز عوارض و واکنش‌های حساسیتی در بیمار تعیین می‌شود.

نحوه مصرف ویال آسپاراژیناز

آسپاراژیناز به دلیل ماهیت پروتئینی و خطر ایجاد واکنش‌های حساسیتی شدید، هرگز به صورت خوراکی مصرف نمی‌شود و راه‌های تجویز آن تزریقی هستند. این دارو عمدتاً به سه روش تزریق داخل وریدی ، تزریق داخل عضلانی و گاهی زیرجلدی و با احتیاط بسیار بالا تجویز می‌گردد. روش داخل عضلانی ممکن است با شیوع کمتری از واکنش‌های حساسیتی همراه باشد. مقدار مصرف و زمان‌بندی تزریق آن به طور کامل و دقیق توسط انکولوژیست و بر اساس پروتکل درمانی خاص، نوع سرطان، سطح تحمل بیمار، سطح آنزیم‌های کبدی و پاسخ بدن به درمان تعیین می‌شود. دوز معمولاً بر حسب واحد بین‌المللی (IU) به ازای متر مربع از سطح بدن بیمار محاسبه می‌گردد. ممکن است دارو به صورت تزریق در روزهای متوالی یا با فواصل چند روزه و طی چندین هفته یا ماه تجویز شود. محلول‌سازی پودر داخل ویال باید دقیقاً مطابق دستورالعمل شرکت سازنده و با استفاده از حلال استریل مناسب انجام گیرد.

بررسی عوارض داروی آسپاراژیناز

عوارض شایع:

این دارو علی‌رغم اثرات درمانی قدرتمند، می‌تواند طیف وسیعی از عوارض جانبی را به همراه داشته باشد. از عوارض نسبتاً شایع می‌توان به واکنش‌های حساسیتی (ازکهیر تا شوک آنافیلاکتیک)، علائم گوارشی مانند بی‌اشتهایی و التهاب لوزالمعده با درد شدید شکم، تهوع و استفراغ اشاره کرد. همچنین افزایش آنزیم‌های کبدی، یرقان، اختلال در انعقاد خون به دلیل کاهش تولید فاکتورهای انعقادی در کبد و افزایش قند خون از دیگر عوارض مشاهده‌شده هستند.

عوارض جدی:

برخی عوارض می‌توانند بسیار جدی و تهدیدکننده زندگی باشند که نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارند. این عوارض شامل پانکراتیت حاد شدید، سکته یا ترومبوز عروقی ناشی از اختلالات انعقادی، خونریزی‌های جدی، نارسایی کبدی، آسیب کلیوی، تشنج و واکنش‌های آلرژیک سیستمیک بسیار شدید می‌باشند.

عوارض قطع ناگهانی:

قطع خودسرانه و ناگهانی دارو بدون مشورت با پزشک معالج، می‌تواند منجر به شکست درمانی، عود سریع بیماری و از دست رفتن شانس بهبودی شود. تنظیم دوز یا تغییر در برنامه درمانی باید همواره تحت نظر مستقیم انکولوژیست صورت پذیرد.

موارد منع مصرف ویال آسپاراژیناز

مصرف این دارو در افرادی که سابقه واکنش حساسیتی شدید به آسپاراژیناز یا هر یک از اجزای تشکیل‌دهنده آن دارند، اکیداً ممنوع می‌باشد. همچنین در بیماران با سابقه پانکراتیت مرتبط با آسپاراژیناز در گذشته، منع مصرف نسبی یا مطلق وجود دارد. برای بیماران مبتلا به اختلالات شدید انعقادی خون مانند ترومبوز ورید پورت یا سابقه خونریزی‌های مهم ناشی از درمان با این دارو نیز احتیاط فراوان لازم است.

مصرف در دوران بارداری و شیردهی

در مورد بارداری و شیردهی باید توجه داشت که این دارو در دسته D سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) قرار دارد؛ به این معنی که شواهدی از خطر برای جنین انسان وجود دارد. مصرف آن در دوران بارداری تنها در صورتی مجاز می‌باشد که فواید آن برای مادر به طور واضح بر خطرات احتمالی برای جنین برتری داشته باشد. همچنین به دلیل احتمال ترشح دارو در شیر مادر و ایجاد عوارض جدی در نوزاد، معمولاً توصیه می‌شود که در طول دوره درمان و برای مدت زمان مشخصی پس از آن، از شیردهی خودداری شود.

تداخلات دارویی آسپاراژیناز

آسپاراژیناز دارای تداخلات دارویی مهم و بالقوه خطرناکی می‌باشد که پزشک و داروساز باید از آنها مطلع باشند. این دارو می‌تواند اثرات برخی داروها را کاهش یا افزایش دهد. به عنوان مثال، ممکن است اثر داروهای ضد انعقاد خوراکی مانند وارفارین را تغییر داده و خطر خونریزی یا لخته شدن را افزایش دهد.
همچنین، به دلیل تأثیر بر کبد، می‌تواند متابولیسم داروهای دیگر را تحت تأثیر قرار دهد. استفاده همزمان با داروهای زنده‌واکسن (مانند MMR، واریسلا) به دلیل سرکوب سیستم ایمنی ناشی از شیمی‌درمانی، می‌تواند خطر عفونت فعال را افزایش دهد.
داروهای دیگری که خود باعث ایجاد پانکراتیت یا مسمومیت کبدی می‌شوند (مانند برخی استروئیدها یا داروهای ضدتشنج) در صورت استفاده همزمان می‌توانند خطر این عوارض را تشدید کنند. بنابراین ارائه فهرست کاملی از تمام داروهای مصرفی به پزشک پیش از شروع درمان الزامی است.

نکاتی که درباره مصرف آسپاراژیناز باید بدانید!

پیش از شروع درمان با آسپاراژیناز، انجام یک سری آزمایشات پایه از جمله بررسی عملکرد کبد،عملکرد کلیه، سطح قند خون، سطح آمیلاز و لیپاز (برای پانکراتیت) و تست‌های انعقادی خون ضروری می‌باشد. این آزمایشات در طول درمان نیز به طور متناوب تکرار می‌شوند تا هرگونه ناهنجاری به موقع شناسایی گردد. بیمار باید از نظر علائم هشداردهنده مانند درد شدید شکم (نشانه پانکراتیت)، سردرد ناگهانی و شدید، تاری دید، تنگی نفس و… تحت مراقبت دقیق باشد. استفاده طولانی‌مدت از این دارو، اگرچه در قالب پروتکل‌های درمانی چندماهه رایج است، نیازمند پایش مستمر و دقیق عوارض احتمالی بر کبد، لوزالمعده و سیستم عصبی است.

هشدار و احتیاط

بیمار نباید بدون مشورت با پزشک، هیچ واکسنی دریافت کند. حفظ رژیم غذایی مناسب و هیدراته نگه داشتن بدن در طول درمان می‌تواند به مدیریت برخی عوارض کمک کند. به خاطر داشته باشید که اثرات دارو ممکن است تا مدتی پس از اتمام آخرین دوز نیز در بدن باقی بماند، لذا رعایت نکات احتیاطی در این دوره نیز مهم می‌باشد. آگاهی از این نکات و همکاری با تیم درمان، می‌تواند به مدیریت بهتر عوارض و افزایش اثربخشی درمان کمک شایانی نماید. هشدار مهم: مطالب ارائه شده در این مقاله صرفاً جهت افزایش آگاهی و دانش عمومی خوانندگان گردآوری شده است. این اطلاعات به هیچ عنوان جایگزین مشاوره، تشخیص و یا درمان توسط پزشک متخصص نمی‌شود. همچنین میتوانید برای معرفی و اطلاع کامل از داروهای دیگر به صفحه مقالات دارویی ما مراجعه کنید.