معرفی پماد هیدروکینون (کرم روشن کننده)

هیدروکینون یک عامل روشن‌کننده پوست است که به‌طور گسترده در درمان‌های هیپرپیگمانتاسیون (لک‌های تیره پوست) استفاده می‌شود. این دارو با مهار آنزیم تیروزیناز، سنتز ملانین را کاهش می‌دهد. استفاده از آن باید تحت نظارت پزشک و با رعایت دقیق دستورالعمل‌ها باشد تا از عوارض بالقوه آن جلوگیری شود. در ادامه این مقاله از وبلاگ مدی مدیا به بررسی دقیق این کرم موضعی می پردازیم.

اطلاعات دارویی هیدروکینون HYDROQUINONE 

اشکال دارویی: هیدروکینون عمدتاً به صورت داروی موضعی در اشکال مختلف از جمله کرم، ژل، لوسیون و محلول در دسترس است. غلظت‌های متداول شامل ۲٪ (که در بسیاری از کشورها به‌صورت بدون نسخه موجود است) و ۴٪ (که معمولاً با نسخه پزشک تجویز می‌شود) می‌باشد. در برخی کشورها، فرمولاسیون‌های قوی‌تر نیز در کلینیک‌ها استفاده می‌شود. نام‌های تجاری متعددی برای این دارو در سراسر جهان وجود دارد که از جمله می‌توان به Hydroquinone, Eldoquin, Melanex, Esoterica و در ایران به نام‌هایی مانند هیدروکینون اشاره کرد. همچنین این ماده در بسیاری از فرآورده‌های ترکیبی، مانند کرم‌های سه‌گانه (ترکیب با ترتینوئین و یک کورتیکواستروئید) یافت می‌شود. فرمول شیمیایی ساده آن C6H6O2 است.

موارد استفاده کرم موضعی هیدروکینون

کاربرد برای پوست صورت:

هیدروکینون به‌عنوان خط اول درمان برای انواع لک‌های صورت شناخته می‌شود. این ماده به‌طور خاص برای درمان ملاسما (لک‌های هورمونی که اغلب در بارداری ظاهر می‌شوند)، هیپرپیگمانتاسیون پس از التهاب ناشی از آکنه، آسیب‌های پوستی یا فرآیندهای زیبایی، کک و مک‌های گسترده (اپیلیدی) و لکه‌های پیری (لنتینو) کاربرد دارد. مکانیسم عمل آن  منجر به کاهش تولید ملانین و درنتیجه روشن‌تر شدن تدریجی ناحیه‌های تیره رنگ می‌گردد. اثر بخشی آن معمولاً پس از ۴ تا ۸ هفته استفاده منظم قابل مشاهده است، اما استفاده طولانی‌مدت و بدون نظارت پزشک به دلیل خطر عوارضی مانند اکرونوز (تیرگی دائمی پارادوکسیکال) یا تحریک پوستی توصیه نمی‌شود.

کاربرد برای پوست بدن:

هیدروکینون برای نواحی مختلف بدن نیز که دچار هیپرپیگمانتاسیون شده‌اند، تجویز می‌شود. این موارد شامل لک‌های تیره روی دست‌ها، گردن، ساعد، زیر بغل و مناطق دارای اصطکاک است. هیپرپیگمانتاسیون در این نواحی می‌تواند نتیجه تماس مزمن با آفتاب، فرآیندهای التهابی قبلی مانند اگزما یا پسوریازیس باشد. هنگام استفاده روی بدن، به دلیل وسعت بیشتر ناحیه، باید دقت کرد که مقدار مصرف از حد توصیه‌شده فراتر نرود تا از جذب سیستمیک ناخواسته جلوگیری شود. همچنین، پوست بدن ممکن است ضخیم‌تر باشد و پاسخ درمانی متفاوتی نشان دهد، اما اصول محافظت از آفتاب و دوره‌های درمانی محدود، دقیقاً مشابه کاربرد روی صورت باید رعایت گردد.

روش استفاده از کرم / ژل / لوسیون هیدروکینون

مقدار مصرف کرم هیدروکینون باید بسیار اندک و تنها به اندازه‌ای باشد که یک لایه بسیار نازک بر روی ناحیه دقیق لک ایجاد کند. مالیدن دارو بر روی پوست سالم اطراف لک باید خودداری شود. معمولاً مقدار به‌اندازه یک نخود برای ناحیه‌ای به وسعت کل صورت کافی است. بهترین زمان مصرف این دارو، اغلب یک بار در روز، ترجیحاً در شب قبل از خواب توصیه می‌شود. استفاده در شب این مزایا را دارد: اولاً باعث می‌شود دارو بدون اختلال ناشی از شستشو یا تعریق مدت بیشتری در تماس با پوست بماند؛ ثانیاً از قرار گرفتن مستقیم پوست درمان‌شده در معرض نور خورشید بلافاصله پس از استفاده جلوگیری می‌کند، چرا که هیدروکینون پوست را به نور حساس‌تر می‌کند. اگر طبق دستور پزشک نیاز به استفاده دو بار در روز باشد، استفاده صبحگاهی حتماً باید همراه با استفاده دقیق و کامل از یک ضدآفتاب با SPF بالا باشد.

بررسی عوارض هیدروکینون

عوارض شایع

شایع‌ترین عوارض جانبی هیدروکینون معمولاً خفیف و موقتی هستند و در محل استفاده ظاهر می‌شوند. این عوارض شامل احساس سوزش خفیف، قرمزی، خشکی، خارش یا سوزن سوزن شدن می‌باشد. این علائم اغلب در هفته‌های اول درمان به دلیل سازگاری پوست با دارو دیده می‌شود و ممکن است با کاهش دفعات مصرف یا استفاده از مرطوب‌کننده‌های مناسب (با فاصله زمانی از دارو) بهبود یابد.

عوارض جدی

اُکرونوز (Ochronosis) خارجی: این یک عارضه نادر اما برگشت‌ناپذیر است که با استفاده طولانی‌مدت (معمولاً بیش از چند ماه) یا استفاده از غلظت‌های بسیار بالا ایجاد می‌شود. در این حالت، پوست ناحیه تحت درمان به‌جای روشن شدن، دچار تیرگی پیشرونده آبی-سیاه و کیست‌های ریز می‌شود. روشن‌شدن غیر یکنواخت یا هیپرپیگمانتاسیون حاشیه‌ای: در این حالت، ممکن است پوست اطراف ناحیه تحت درمان به‌طور ناخواسته روشن شود یا لک اصلی به شکل نامنظم و لکه‌لکه محو گردد که می‌تواند ظاهری ناخوشایند ایجاد کند.

تداخلات دارویی هیدروکینون

1. هیدروکینون می‌تواند با سایر داروهای موضعی که باعث افزایش حساسیت یا تحریک پوست می‌شوند، تداخل داشته باشد.
2. استفاده همزمان با داروهایی مانند ترتینوئین ، آلفا و بتا هیدروکسی اسیدها، بنزوئیل پراکسید یا الکل می‌تواند منجر به تحریک شدید، قرمزی، پوسته‌ریزی و آسیب سد پوستی شود.
3. تماس با پراکسید بنزوئیل می‌تواند باعث اکسیداسیون هیدروکینون و تغییر رنگ آن به قهوه‌ای روی پوست شود.

نکته! لازم است در مورد تمام محصولات موضعی که استفاده می‌کنید به پزشک خود اطلاع دهید و معمولاً توصیه می‌شود بین استفاده از هیدروکینون و این قبیل مواد، فاصله زمانی چند ساعته رعایت شود.

موارد منع مصرف پماد هیدروکینون

افراد با سابقه شناخته شده حساسیت یا آلرژی به هیدروکینون یا هر یک از اجزای تشکیل‌دهنده فرآورده؛ بیماران با تشخیص اکرونوز؛ زنان باردار یا در دوران شیردهی (مگر در شرایط بسیار خاص و تحت نظارت دقیق پزشک)، زیرا اطلاعات ایمنی کافی در این گروه‌ها وجود ندارد؛ کودکان؛ افرادی که در ناحیه تحت درمان، عفونت فعال، زخم باز، سوختگی یا التهاب شدید (مثل درماتیت حاد) دارند؛ و بیماران تحت درمان با داروهای فتوسنسیتیزه.

نکاتی که قبل از مصرف پماد هیدروکینون باید بدانید:

قطع مصرف: هیدروکینون نباید به صورت نامحدود استفاده شود. حداکثر دوره درمان پیوسته معمولاً بین ۳ تا ۴ ماه (و گاهی تا ۶ ماه تحت نظر پزشک) توصیه می‌شود. پس از این دوره، باید مصرف قطع شود تا پوست استراحت کند. برای جلوگیری از بازگشت سریع لک‌ها، بهتر است قطع مصرف به تدریج صورت گیرد، مثلاً از دو بار در روز به یک بار در روز و سپس هر دو روز یک بار کاهش یابد. هرگز بدون مشورت پزشک، درمان را به طور ناگهانی قطع نکنید.

هشدارها و احتیاط حین مصرف:

1. مهم‌ترین هشدار، اجتناب مطلق از مواجهه با نور خورشید و منابع UV مصنوعی (سولاریوم) است. استفاده روزانه و مرتب از ضدآفتاب طیف وسیع با SPF 30 یا بالاتر، حتی در روزهای ابری و در خانه، اجباری است.
2. در صورت بروز هرگونه نشانه حساسیت شدید (تورم، کهیر، تنگی نفس)، تحریک پایدار و شدید، یا علائم عفونت (درد، چرک، گرمی) مصرف را قطع و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
3. قبل از شروع مصرف کامل، حتماً تست حساسیت به مدت ۲۴-۴۸ ساعت در ناحیه کوچکی از پوست (مانند پشت گوش یا ساعد) انجام دهید. از تماس دارو با چشم، لب‌ها، مخاط بینی و دهان به شدت پرهیز کنید.
4. در حین درمان، از انجام روش‌های تهاجمی مانند لیزر، پیلینگ شیمیایی عمیق، اپیلاسیون با موم یا تراشیدن شدید در ناحیه تحت درمان خودداری نمایید. پس از پایان دوره درمان و قطع دارو، برای حفظ نتایج و پیشگیری از عود لک‌ها، تداوم در محافظت در برابر آفتاب و استفاده از ضدآفتاب را باید به یک عادت همیشگی تبدیل کنید.

منابع:

• انجمن آکادمی پوست آمریکا هیپرپیگمانتاسیون: تشخیص و درمان.
• درمان هیپرپیگمانتاسیون:  مجله پوست شناسی بالینی و زیبایی.
• سازمان غذا و داروی آمریکا:محصولات دارویی ضد آفتاب بدون نسخه حاوی هیدروکینون.
• اختلالات هیپرپیگمانتاسیون کلینیک‌های پوستی.